खेड : कोकणचा निसर्ग हा समृद्ध जैवविविधतेने नटलेला आहे, परंतु वाढते शहरीकरण आणि हवामान बदलामुळे येथील अनेक दुर्मिळ वनस्पती व प्राण्यांचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे. हीच गंभीर बाब ओळखून पर्यावरण समतोल राखणे, दुर्मिळ वनस्पती प्रजातींचे जतन करणे आणि अन्नसाखळीचे संरक्षण करणे या उद्देशाने कोकणामध्ये एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि पथदर्शी उपक्रम साकारला जात आहे.
घरडा इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (जीआयटी), लवेल, ता.खेड कॉलेजच्या विस्तीर्ण कॅम्पस परिसरात १४ जुलै रोजी नाविन्यपूर्ण प्रकल्पांची सुरुवात होणार आहे. यामध्ये ‘देवराई प्रकल्प’ , ‘धनेश पक्षी संवर्धन प्रकल्प’ (Hornbill Conservation Project) आणि ‘वृक्ष वाचनालय प्रकल्प’ (Tree Library Project) यांचा समावेश आहे. या प्रकल्पांची अधिकृत माहिती जीआयटी (GIT) ‘प्रकल्प अधिकारी व कॉलेजचे अधिष्ठाता डॉ. नितीन कोळेकर यांनी दिली आहे. या पर्यावरणपूरक महाप्रकल्पांसाठी जीआयटी कॉलेज, सह्याद्री संकल्प सोसायटी (SSS), देवरुख आणि वन विभाग, चिपळूण यांनी एकत्र येत एक महत्त्वपूर्ण त्रिपक्षीय भागीदारी केली आहे. हा उपक्रम कोकणातील विस्कळीत होत चाललेल्या अन्नसाखळीला बळकट करण्यासाठी आणि येथील वैशिष्ट्यपूर्ण जैवविविधतेचे संवर्धन करण्यासाठी मैलाचा दगड ठरेल.
या नाविन्यपूर्ण आणि व्यापक प्रकल्पांसाठी जीआयटी कॉलेजच्या परिसरातील तब्बल ३ एकर इतकी विस्तीर्ण जागा राखीव ठेवण्यात आली आहे. या ३ एकर क्षेत्रावर अत्यंत नियोजनबद्ध पद्धतीने निसर्गाचे एक जिवंत संग्रहालय उभे केले जाणार आहे. डॉ. नितीन कोळेकर यांनी नमूद केल्याप्रमाणे, या उपक्रमाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये केवळ झाडे लावून ती सोडून दिली जाणार नाहीत, तर प्रकल्पाच्या दीर्घकालीन यशासाठी शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांचा थेट सहभाग सुनिश्चित करण्यात आला आहे. यासाठी कॉलेज प्रशासनाने ‘वृक्ष दत्तक योजना’ लागू केली आहे. या धोरणांतर्गत कॉलेजमधील प्रत्येक प्राध्यापक, शिक्षकेतर कर्मचारी आणि विद्यार्थी एक वृक्ष दत्तक घेतील. दत्तक घेतलेल्या झाडाच्या वाढीची, त्याला पाणी घालण्याची आणि त्याच्या संरक्षणाची पूर्ण जिम्मेदारी संबंधित शिक्षक किंवा विद्यार्थ्याची असेल, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये निसर्गाप्रती संवेदनशीलता आणि उत्तरदायित्वाची भावना निर्माण होईल.
या भव्य प्रकल्पाच्या पहिल्या टप्प्यात ५५० हून अधिक वृक्षांची लागवड केली जाणार आहे. हे केवळ साधे वृक्षारोपण नसून, यात कोकण आणि पश्चिम घाटातील ५० हून अधिक स्थानिक आणि दुर्मिळ वृक्ष प्रजातींचा समावेश असणार आहे. नामशेष होण्याच्या मार्गावर असलेल्या या वैशिष्ट्यपूर्ण ५० हून अधिक प्रजातींच्या ५५० रोपांची उपलब्धता सह्याद्री संकल्प सोसायटी ही सामाजिक संस्था आणि वन विभाग, चिपळूण यांच्या संयुक्त विद्यमाने करण्यात आली आहे. या वनस्पतींमुळे स्थानिक कीटक, पक्षी आणि लहान प्राण्यांना नैसर्गिक अधिवास मिळून संपूर्ण अन्नसाखळी मजबूत होण्यास मोठी मदत होणार आहे.
या संपूर्ण प्रकल्पांतर्गत उभारल्या जाणाऱ्या ‘देवराई प्रकल्पा’मुळे आधुनिक विज्ञानाच्या मदतीने घनदाट पारंपरिक जंगलाची निर्मिती केली जाईल. दुसरीकडे, ‘धनेश (Hornbill) पक्षी संवर्धन प्रकल्पा’च्या माध्यमातून ‘जंगलाचा शेतकरी’ समजल्या जाणाऱ्या धनेश पक्षांसाठी आवडती फळझाडे लावून त्यांचा अधिवास पुनर्संचयित केला जाईल. तसेच, तंत्रज्ञानाची जोड देऊन उभारण्यात येणाऱ्या ‘वृक्ष वाचनालय प्रकल्पा’त प्रत्येक झाडाला क्यूआर कोड दिला जाईल, जो स्कॅन करताच झाडाची संपूर्ण वैज्ञानिक व औषधी माहिती विद्यार्थ्यांच्या मोबाईलवर उपलब्ध होईल. हे वृक्ष वाचनालय वनस्पतीशास्त्र आणि पर्यावरण विज्ञानाच्या विद्यार्थ्यांसाठी अभ्यासाचे एक उत्तम केंद्र ठरेल.
या पर्यावरणपूरक चळवळीला प्रत्यक्ष रूप दिल्याबद्दल आणि मोलाचे योगदान दिल्याबद्दल जीआयटी कॉलेज प्रशासनाने सह्याद्री संकल्प सोसायटीचे संचालक प्रतीक मोरे यांचे विशेष आभार मानले आहेत. प्रतीक मोरे यांच्या मार्गदर्शनाखाली संस्थेने दुर्मिळ रोपांची निवड आणि तांत्रिक आराखडा तयार करण्यात मोठी भूमिका बजावली आहे. यासोबतच, चिपळूण वन विभागाच्या सर्व वरिष्ठ व कनिष्ठ अधिकाऱ्यांचेही कॉलेजतर्फे मनःपूर्वक आभार मानण्यात आले आहेत. वन विभागाच्या अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या शासकीय पाठबळामुळे, मौल्यवान मार्गदर्शनामुळे आणि वनविभागाच्या रोपवाटिकेतून दुर्मिळ स्थानिक प्रजातींची रोपे उपलब्ध करून दिल्यामुळेच हा ३ एकरांचा प्रकल्प जुलैमध्ये सुरू होत आहे. याप्रसंगी जीआयटी कॉलेजचे प्राचार्य डॉ. प्रमोद पाटील, उपप्राचार्य डॉ. एस. के. पाटील यांनी सर्व सहकाऱ्यांचे व दोन्ही सहयोगी संस्थांचे (Collaborators) विशेष आभार मानले असून ही सामूहिक युती संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी निसर्ग संवर्धनाचा एक नवा आणि आदर्श वस्तुपाठ ठरेल, असा विश्वास व्यक्त केला आहे.
