पुणे : राजकारणात एखाद्या नेत्याची ओळख त्याने घेतलेले निर्णय, राबवलेली विकासकामे, जनतेसाठी आखलेली धोरणे आणि केलेल्या कामांच्या माध्यमातून निर्माण होत असते. मात्र, या सगळ्यांपलीकडे जाऊन जेव्हा एखाद्या नेत्यामधील माणूसपण कृतीतून व्यक्त होते, तेव्हा त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक वेगळाच पैलू समाजासमोर येतो. पद, प्रतिष्ठा आणि सत्तेची सारी बिरुदे बाजूला ठेवून एखादा माणूस दुसऱ्या माणसाच्या दुःखात सहभागी होतो, तेव्हा त्या कृतीचे मोल शब्दांत मोजता येत नाही. ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांच्या पार्थिवाच्या अखेरच्या प्रवासात मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी दाखवलेली संवेदनशीलता ही याच माणुसकीची साक्ष देणारी घटना आहे.
नाना पाटेकर हे केवळ चित्रपटसृष्टीतील एक लोकप्रिय अभिनेते नव्हते, तर आपल्या अस्सल अभिनयाने, परखड व्यक्तिमत्त्वाने आणि सामाजिक जाणिवेने लाखो लोकांच्या मनात स्थान निर्माण करणारे मनस्वी कलाकार होते. त्यांच्या निधनाने कलाक्षेत्राची मोठी हानी झाली. अशा या कलाकाराचे पार्थिव पुणे विमानतळावर पोहोचले, तेव्हा राज्याचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस स्वतः उपस्थित होते. एवढेच नव्हे, तर पार्थिव डोणजे येथे अंत्यसंस्कारासाठी नेण्याकरिता शवपेटी शववाहिकेत ठेवली जात असताना त्यांनी स्वतः पुढे होऊन मल्हारसोबत शवपेटीला हातभार लावला. त्यानंतर डोणजे येथे अंत्यसंस्कारासाठीही उपस्थित राहून त्यांनी नानांना अखेरचा निरोप दिला.
या सगळ्या प्रसंगात सर्वाधिक भावणारी गोष्ट म्हणजे मुख्यमंत्र्यांनी कोणत्याही औपचारिकतेचा आधार न घेता व्यक्त केलेली आत्मीयता. एखाद्या राज्याच्या मुख्यमंत्र्याने एका कलाकाराच्या निधनानंतर उपस्थित राहणे, ही आदराची बाब आहेच; पण स्वतः पुढे होऊन पार्थिवाच्या व्यवस्थेत हातभार लावणे, ही त्यापलीकडची गोष्ट आहे. इथे मुख्यमंत्रीपदाची प्रतिष्ठा नव्हती, सत्तेचा आविर्भाव नव्हता किंवा प्रसिद्धीसाठी केलेल्या कृतीचा आभास नव्हता. होता तो एका मनस्वी कलाकाराविषयीचा आदर, त्याच्याशी असलेल्या जिव्हाळ्याचा भाव आणि दुःखाच्या क्षणी माणूस म्हणून कर्तव्य निभावण्याची सहज प्रेरणा.
एका मनस्वी कलाकाराला दुसऱ्या मनस्वी कलारसिकाने दिलेली ही मानवंदना म्हणूनच मनात कायम घर करून राहील.
देवेंद्र फडणवीस हे मुख्यमंत्री म्हणून राज्याचा कारभार सांभाळत असताना त्यांच्यासमोर विकासाची असंख्य आव्हाने असतात. शेती, उद्योग, रोजगार, शिक्षण, आरोग्य, पायाभूत सुविधा आणि सामाजिक कल्याण अशा अनेक क्षेत्रांमध्ये निर्णय घ्यावे लागतात. त्यांच्या निर्णयांवर विरोधक टीका करतात, काही निर्णयांचे स्वागतही होते. लोकशाहीमध्ये हे स्वाभाविक आहे. मात्र, या सगळ्या राजकीय चर्चांपासून वेगळा असा एक पैलू म्हणजे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील संवेदनशीलता. नाना पाटेकर यांच्या अखेरच्या प्रवासात ती प्रत्यक्ष कृतीतून दिसून आली.
राज्य चालवण्यासाठी केवळ प्रशासकीय कौशल्य पुरेसे नसते; त्यासाठी माणसांच्या भावना समजून घेणारे हृदयही लागते. कारण राज्याचा कारभार हा केवळ फायली, बैठका, सरकारी आदेश आणि योजनांपुरता मर्यादित नसतो. तो माणसांशी जोडलेला असतो. जनतेच्या सुख-दुःखाशी नाते जोडता आले, तरच नेतृत्वाला खरा अर्थ प्राप्त होतो. देवेंद्र फडणवीस यांच्या या कृतीने नेतृत्वातील याच मानवी मूल्यांची आठवण करून दिली.
नाना पाटेकर आणि देवेंद्र फडणवीस यांच्यातील परस्पर आदर, कलाक्षेत्राविषयी असलेली आत्मीयता किंवा वैयक्तिक जिव्हाळा या पार्श्वभूमीवर या प्रसंगाकडे पाहता येईल. मात्र, त्याचे महत्त्व केवळ वैयक्तिक संबंधांपुरते मर्यादित नाही. एखाद्या व्यक्तीच्या अखेरच्या प्रवासात सहभागी होताना त्याच्या कुटुंबीयांच्या दुःखात सामील होणे, आवश्यक तेथे स्वतः हातभार लावणे आणि अखेरपर्यंत उपस्थित राहणे, ही आपल्या संस्कृतीतील माणुसकीचीच परंपरा आहे. मुख्यमंत्र्यांनी या परंपरेचे दर्शन घडवले.
भारतीय संस्कृतीत अंत्यसंस्कार हा केवळ एक विधी नसतो; तो आयुष्यभराच्या नात्यांना, आठवणींना आणि कृतज्ञतेला अखेरचा सलाम असतो. त्या क्षणी माणसाची पदे, अधिकार आणि प्रतिष्ठा गौण ठरतात. महत्त्वाचे असते ते नाते आणि त्यामागची भावना. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी शवपेटीला हातभार लावला, ही कृती म्हणूनच केवळ छायाचित्रापुरती मर्यादित राहत नाही; ती त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील साधेपणा आणि जिव्हाळ्याची जाणीव करून देते.
देवेंद्रजींच्या राजकीय प्रवासात त्यांचे निर्णय, अभ्यासपूर्ण भूमिका, विकासाबद्दलची दूरदृष्टी आणि प्रशासनावरील पकड यांची चर्चा होतच राहील. पण त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील माणुसकीची बाजूही तितकीच महत्त्वाची आहे. पदाचा गर्व न बाळगता सामान्य माणसाप्रमाणे वागणे, विविध समाजघटकांच्या भावना समजून घेणे आणि प्रसंगानुरूप संवेदनशीलता दाखवणे, हे नेतृत्वाचे गुण आहेत. राज्यातील अठरापगड जाती-धर्मांच्या लोकांच्या आशा-आकांक्षांशी जोडलेले राहण्यासाठी अशाच मानवी दृष्टिकोनाची गरज असते.
आजच्या राजकारणात आरोप-प्रत्यारोपांचा गदारोळ मोठा आहे. कोण कोणावर टीका करतो, कोण कोणाला प्रत्युत्तर देतो, याच बातम्या अधिक चर्चेत असतात. अशा वातावरणात राजकीय मतभेद बाजूला ठेवून एखाद्या व्यक्तीच्या दुःखात सहभागी होण्याची कृती अधिक अर्थपूर्ण ठरते. कारण माणुसकीला पक्षाची चौकट नसते, संवेदनशीलतेला राजकीय सीमा नसतात आणि दुःखाच्या प्रसंगी व्यक्त झालेला जिव्हाळा कोणत्याही पदापेक्षा मोठा असतो.
मुख्यमंत्री म्हणून देवेंद्र फडणवीस यांचे मूल्यमापन त्यांच्या धोरणांवर, निर्णयांवर आणि कामगिरीवर होईलच. परंतु नाना पाटेकर यांच्या अखेरच्या प्रवासात त्यांनी दाखवलेले माणूसपण हे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील एक हृद्य पान म्हणून निश्चितच लक्षात राहील.
कारण शेवटी इतिहास केवळ सत्तेवर असलेल्या माणसांची नोंद ठेवत नाही; तो माणुसकी जपणाऱ्या नेतृत्वाचीही आठवण ठेवतो. पद मोठे असू शकते, अधिकार व्यापक असू शकतात आणि सत्ता प्रभावशाली असू शकते; पण त्या पदामागे माणूस जिवंत असेल, तरच नेतृत्वाला खरे मोठेपण प्राप्त होते. नाना पाटेकर यांच्या अखेरच्या प्रवासात देवेंद्र फडणवीस यांनी दाखवलेली आत्मीयता हाच संदेश देऊन जाते—पदापेक्षा माणुसकी मोठी आणि राजकारणापेक्षा माणूसपण श्रेष्ठ!