मुंबईचा गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक उत्सव नाही; तो या शहराच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग आहे. गिरणगावापासून चाळसंस्कृतीपर्यंत आणि सामान्य मुंबईकराच्या घराघरातील श्रद्धेपासून सार्वजनिक गणेशोत्सवापर्यंत बाप्पाने माणसांना जोडण्याचे काम केले आहे.
वर्गणीच्या पावतीपासून मंडप उभारण्यापर्यंत आणि आरतीपासून विसर्जनाच्या मिरवणुकीपर्यंत या उत्सवात सामान्य माणसाचा सहभाग केंद्रस्थानी राहिला आहे. म्हणूनच आज गणेशोत्सवाभोवती वाढणाऱ्या कॉर्पोरेट प्रभावाकडे केवळ कौतुकाने नव्हे, तर प्रश्नार्थक नजरेने पाहण्याची वेळ आली आहे.
चिंचपोकळीचा चिंतामणी अदानींकडे आणि लालबागचा राजा अंबानींकडे, अशी चर्चा सार्वजनिक वर्तुळात रंगू लागली आहे. या चर्चेचा अर्थ एखाद्या उद्योगसमूहाने केलेली मदत चुकीची आहे, असा अजिबात नाही. उद्योगसमूहांनी सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना आर्थिक हातभार लावणे ही नवीन गोष्ट नाही. प्रश्न आहे तो या मदतीच्या वाढत्या प्रभावाचा आणि पारदर्शकतेचा.
गणपतीच्या मंडपात सामान्य मुंबईकराने वर्षानुवर्षे दहा-दहा, पन्नास-पन्नास, शंभर-शंभर रुपये वर्गणी देऊन उभा केलेला उत्सव जर हळूहळू मोठ्या कॉर्पोरेट देणग्यांवर अवलंबून होऊ लागला, तर उद्या या उत्सवाच्या निर्णयप्रक्रियेत सामान्य भक्ताचा आवाज किती राहील?
हा प्रश्न कुणा अदानी किंवा अंबानी यांच्यापुरता मर्यादित नाही. हा प्रश्न आपल्या सार्वजनिक उत्सवांच्या बदलत्या स्वरूपाचा आहे.
गणेशोत्सवाची खरी ताकद पैशात कधीच नव्हती. ती होती लोकसहभागात.
चाळीतला कामगार, रिक्षाचालक, छोटा दुकानदार, मध्यमवर्गीय नोकरदार, विद्यार्थी—प्रत्येकाने आपापल्या परीने हातभार लावला आणि बाप्पाला आपलंसं केलं. त्यामुळे गणपती हा श्रीमंताचा किंवा गरीबाचा न राहता सर्वांचा झाला.
मात्र आता उत्सव अधिकाधिक भव्य होत असताना एक मूलभूत प्रश्न विचारावा लागेल—
भव्यतेच्या स्पर्धेत भक्ती मागे पडते आहे का?
बाप्पाच्या दर्शनासाठी येणारा सामान्य भक्त महत्त्वाचा आहे की त्याच्या मागे उभा असलेला मोठा प्रायोजक?
मंडपातील जाहिराती मोठ्या होत आहेत की भक्तीची जागा छोटी होत आहे?
याची उत्तरे कोणत्याही एका व्यक्तीकडे नाहीत. ती मंडळांनी, कार्यकर्त्यांनी आणि समाजाने मिळून शोधायची आहेत.
मोठ्या उद्योगसमूहांकडून मदत घेतली जात असेल तर त्यात गैर काही नाही. पण देणगी किती, कुठून आणि कशासाठी—याची पारदर्शक माहिती भक्तांसमोर असणे आवश्यक आहे. कारण सार्वजनिक श्रद्धेभोवती उभा राहिलेला उत्सव हा केवळ खासगी आर्थिक व्यवहाराचा विषय राहू शकत नाही.
गणपती मंडळांनीही स्वतःला हा प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे—आपल्याला बाप्पाचा उत्सव मोठा करायचा आहे की बाप्पाच्या नावावर आपली ताकद आणि प्रायोजकांची ताकद मोठी दाखवायची आहे?
कारण गणेशोत्सवाची खरी श्रीमंती सोन्याच्या मुकुटात, महागड्या सजावटीत किंवा मोठ्या देणगीत नाही.
ती आहे त्या आजीच्या डोळ्यातील भक्तीत.
ती आहे मंडप उभारताना घाम गाळणाऱ्या कार्यकर्त्याच्या कष्टात.
ती आहे वर्गणीसाठी घराघरांत फिरणाऱ्या मुलाच्या उत्साहात.
आणि ती आहे लाखो भक्तांच्या एका शब्दात—
“गणपती बाप्पा मोरया!”
अदानी असोत, अंबानी असोत किंवा कोणताही मोठा उद्योगसमूह—त्यांचे योगदान असेल तर त्याचे स्वागतच. पण त्यांची आर्थिक ताकद गणेशोत्सवाची ओळख ठरू नये.
कारण बाप्पा कोणाच्या मालकीचा नसतो.
तो मुंबईकरांचा असतो.
तो भक्तांचा असतो.
तो त्या सामान्य माणसाचा असतो, ज्याने स्वतःच्या कष्टाच्या पैशातून वर्गणी दिली आणि अभिमानाने सांगितले—
“हा माझा बाप्पा आहे!”
म्हणूनच आजचा सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न अदानी की अंबानी हा नाही.
प्रश्न हा आहे—
उद्याचा गणेशोत्सव ‘लोकांचा उत्सव’ राहणार आहे की ‘कॉर्पोरेट उत्सव’ होणार आहे?
याचे उत्तर आजच शोधले पाहिजे.
कारण एकदा श्रद्धेची जागा बाजाराने घेतली, तर मंडप कितीही मोठा असला तरी बाप्पा मात्र छोटा होईल.
-अतुल कदम मुंबई
