मुंबई : ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांच्या निधनाने हिंदी आणि मराठी चित्रपटसृष्टीवर शोककळा पसरली आहे. नाना पाटेकर यांच्या निधनावर महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेचे अध्यक्ष राज ठाकरे यांनी भावपूर्ण श्रद्धांजली अर्पण केली. नाना पाटेकर यांच्या अभिनयातील वैशिष्ट्ये आणि त्यांनी पडद्यावर उभा केलेला सामान्य माणूस यांचा संदर्भ देत राज ठाकरे यांनी त्यांच्या आठवणींना उजाळा दिला.

हिंदी चित्रपटसृष्टी म्हणजे मुंबई, हे एक दृढ समीकरण आहे. मुंबई आली की इथली रंगभूमी, इथलं व्यावसायिक सिनेमाचं जग, इथल्या झोपड्यांपासून, चाळींपासून कुठेतरी रोज या शहरात स्वतःचं अस्तित्व शोधण्याचा प्रयत्न करणारा इथला मध्यमवर्ग, निम्न मध्यमवर्ग समोर येतो. पुढे याच शहरातला आणि हळूहळू या देशातील उध्वस्त होत गेलेला कामगार वर्ग आला. त्यातून आलेल्या सामाजिक नैराश्यातून उदयाला आलेलं अंडरवर्ल्डचं विश्व असेल, सामाजिक सलोखा बघता बघता विस्कटून जाण्याचा काळ असेल, पुढे याच मध्यमवर्गाच्या आकांक्षा उदारीकरणानंतर विस्तारत जाणं आणि या सगळ्याभोवती फिरणारं राजकारण असेल; या प्रत्येक टप्प्यात नाना पाटेकर कधी नाटकातून, तर कधी सिनेमातून दिसले.

‘हमीदाबाईची कोठी’पासून ते ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अब तक छप्पन’ ते अगदी ‘नटसम्राट’पर्यंत प्रत्येक ठिकाणी नाना पाटेकर दिसत राहिले. या प्रत्येक टप्प्यावरची कुठेतरी अस्वस्थता उराशी घेऊन जगणारा सामान्य माणूस नाना पाटेकर यांनी कधी पडद्यावर, तर कधी रंगभूमीवर उभा केला.

सामान्य माणसाच्या मनात सातत्याने राग, अपमान, शक्तिहीनता, नैराश्य, अनैतिक गोष्टींबद्दलची घृणा, व्यवस्थेबद्दलची निराशा, वर्गसंघर्ष हे सगळं आत धुमसत असतं. ते अगदी कधीतरी किरकोळ भांडणं किंवा घरातील आदळआपटीतून बाहेर पडतं; अन्यथा ते आत धुमसत राहतं. हे धुमसत राहणं, प्रेशर कुकरसारखं आत रटरटत राहणं, हेच त्याच्या वाट्याला येतं.

नानांच्या अभिनयाकडे बघताना हा सामान्यांच्या आयुष्यातला भावनांचा प्रेशर कुकर बघतोय, असं वाटायचं. आणि मग कधीकधी नाना असतील किंवा ‘अँग्री यंग मॅन’ अमिताभ बच्चन असतील, यांनी पडद्यावर केलेले दोन हात हे माणसाच्या मनाच्या प्रेशर कुकरमधील वाफ बाहेर काढतात.

मी जसं नेहमी म्हणतो की, लतादीदी, आशाताई, किशोर कुमार, रफी साहेब इत्यादी गायकांनी, संगीतकारांनी, चित्रपट तसेच नाटक निर्माते, दिग्दर्शक आणि कलाकारांनी भारतीयांचं किमान ६०-७० वर्षं मन रिझवलं. तसंच नाना असतील किंवा बच्चन साहेब असतील, यांनी आतली वाफ पडद्यावर ताकदीने बाहेर काढली. नाहीतर या देशात दर महिन्याला अराजकता निर्माण झाली असती.

नानांच्या अभिनयाकडे बघताना मला नेहमीच हॉलिवूडमधल्या मॉर्गन फ्रीमन यांची आठवण येते. रूप असेल, व्यक्तिमत्त्व असेल, दोघेही तत्कालीन बॉलिवूड किंवा हॉलिवूडच्या कलाकारांच्या पठडीत बसणारे अभिनेते नाहीत. मॉर्गन फ्रीमन यांच्याकडे पाहिल्यानंतर अनेकदा असं वाटतं की, या माणसाने काळाच्या ओघात शहाणपण, संयम आणि ‘जे आहे, ते आहे’ हे स्वीकारण्याची वृत्ती आत्मसात केली आहे.

तर नानांच्या अभिनयाकडे पाहून मला राग, चंचलता आणि खूप खोल साठलेलं नैराश्य जाणवायचं. ‘या माणसाने खूप बघितलंय,’ असं वाटणारे मॉर्गन फ्रीमन आणि ‘या माणसाने खूप भोगलंय, आता बस!’ असं वाटणारे नाना. माणसाची दोन टोकाची रूपं असतात. यातलं दुसरं टोक नाना मनस्वीपणे पडद्यावर आणू शकायचे, म्हणून ते मोठे कलाकार होते.

२००० च्या दशकात गोरेगोमटे, आखीव-रेखीव, गुळगुळीत दिसणाऱ्या नटांच्या ऐवजी कथा ही सिनेमाच्या पटावर आली आणि ती कथा सांगणारे नट आणि प्रेक्षकाला ओढून आणणारे नट यांच्या चलतीचा काळ सुरू झाला. या युगाचे पहिले नायक १०० टक्के नाना होते. आज चरित्र अभिनेत्यांची जी चलती दिसत आहे, त्याला वाट नानांनी करून दिली.

पण इतकं सगळं असूनदेखील त्यांचा स्वभाव मनस्वी होता. मनात येईल ते बोलायचे. फटकळ होते. खरंतर मी कोणाला फटकळ म्हणणं चुकीचंच आहे; असो. यामुळे नानांना चित्रपटात घ्यायची इच्छा असली, तरी निर्माते-दिग्दर्शक त्यांना टाळायचे. याने नानांचं नुकसान झालं का? माहीत नाही. ते बेफिकीर होते. पण १०० टक्के हिंदी चित्रपटसृष्टीचं आणि प्रेक्षकांचं नुकसान झालं.

नवाजुद्दीन सिद्दीकी किंवा इरफान खान हे आज आपल्यात नाहीत, हे दोघेही उत्तम कलाकार होते. परंतु नानांनी काही गोष्टी ॲडजस्ट केल्या असत्या, तर कदाचित या आणि अशा काही कलाकारांना ज्या संधी मिळाल्या, त्या नानांनाही मिळाल्या असत्या का, याबद्दल मनात शंका निर्माण होते.

नानांनी नुसताच आक्रमक किंवा गंभीर अभिनय केला नाही, तर ‘वेलकम’ चित्रपटातून त्यांनी विनोदी भूमिकादेखील तितक्याच ताकदीने उभ्या करू शकतो, हे जगाला दाखवून दिलं.

नाना गेले, पण नानांनी पडद्यावर उभा केलेला तो माणूस अजूनही आपल्या आजूबाजूला आहे. त्याचा राग आहे, त्याची अस्वस्थता आहे, त्याचा अपमान आहे, त्याची धडपड आहे आणि परिस्थितीशी दोन हात करण्याची त्याची अधूनमधून उसळणारी ताकदही आहे.

कदाचित म्हणूनच नानांना निरोप देताना केवळ एका मोठ्या अभिनेत्याला आपण निरोप देत नाही आहोत, तर समाजातल्या सामान्य माणसाच्या मनात साठत गेलेल्या असंख्य भावनांचा एक चेहरा आज आपल्यातून निघून गेला आहे.

नाना पाटेकरांना महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेतर्फे भावपूर्ण श्रद्धांजली.